مسمط، یک قالب چکامه‌سرایی است که چکامه‌سرایانِ کمتری به آن روی آورده‌اند. بیشتر، منوچهری دامغانی را پایه‌گذار سبک مسمط دانسته‌اند. وی اشعار زیادی در این سبک شعری دارد. اشعار مسمط از بخشهای جداگانه‌ای تشکیل یافته است که هر بخش با یکدیگر قافیه یکسان دارند و گاهی نیز قافیه پایانی یک بخش ، قافیه دیگری دارد. یکی از زیباترین مسمطهایی که خوانده‌ام، چکامه‌ای است از شهریار که تقریبا همه ابیات یکیِ از چکامه‌های سعدی را به صورت «تضمین» به کار برده است. نخست چکامهِ دل‌انگیزِ دل‌برکان بی‌وفایِ شهریار و سپس چکامه سعدی را که شهریار آن را در چکامه خویش به کار برده است، بخوانید:

و اینک شعر سعدی:

این نقاشی را که در اصل از کتابی به نام «دیوان محمود عبدالبکر» برداشته شده از این پایگاه پیدا کردم. محمود عبدالبکر، قاضی و شاعر ترکی در استانبول می‌زیسته و دیوان وی برای ما به یادگار مانده است. در این تصویر از کتابِ وی، ابوالسعود، شیخ‌الاسلامِ وقتِ دورهِ عثمانی نمایش داده شده که در حال مباحثه و مداقه در باب مسائل کلامی با دیگر متکلمان است. اگر چه هم اکنون مدتها است که چراغ مباحث کلام، کم فروغ شده است ولی چنین نشست‌هایی که در سنت فقهای نجف به آن «قعده» (=نشست) گفته می‌شد هنوز پیرامون مسائل فقهی در حوزه‌های علمیه در جریان است. در بالای صفحه شعری از محمود عبدالبکر درباره ابوالسعود آمده است که بیت اول آن به زبان فارسی و بیتهای دوم و سوم به زبان ترکی است. بیت اول این شعر، عنوان این نوشته است؛ من از بخت بد «ترکی بیل می‌روم» و گر نه بیت دوم و سوم را هم می‌نوشتم و به پارسی بر می‌گرداندم. کاری که ای کاش یکی از خوانندگان ترک زبان ما در بخش نظرات انجام دهد.

بهانه این روزنوشت، البته نه این شعر است و نه آن شیخ‌الاسلام که گردِ پیری بر صورتش نشسته و نه کم فروغ شدن چراغ مباحث کلامی و نه این کتاب و نه دولت عثمانی و نه آن مستمعینی که از سخنان شیخ احتمالا «بهره‌ها می‌برند» و نه آن پسرکان خوش منظر و خوش رویی که در خدمت اینان دست به سینه ایستاده‌اند.

بهانه این روزنوشت، چیز دیگری است: به راستی آیا اینان که در 5 قرن پیش در مجلسی اینچنین گرد آمده بودند و با هم قال و قیلی داشتند و در مباحث کلامی اینچنین ریز شده و موشکافی‌ها و مداقه‌ها می‌کردند و با هم بحثها پیش می‌بردند و روزگار را اینچنین خوش می‌گذراندند، خود را در مرکز دنیا و حرفه و پیشه خود را مهمترین کار دنیا نمی‌دیدند؟ آن مرد که عمامه سفید بر سر و کتاب در دست دارد و در حال بحث با دیگری درباره یکی از واژه‌ها، جملات یا چه می‌دانم درباره مفهوم یکی از مباحث کتاب است، آیا خود را مهمترین فرد و فهم واژه‌هایِ پیچیدهِ آن کتاب را مهمترین کار دنیا نمی‌دید؟ یا آن شیخ‌الاسلام پیر شاید هیچ گاه به ذهنش نیز خطور نمی‌کرد که روزی روزگار وی از این دنیا رخت خواهد بست و 500 سال از دوران او خواهد گذشت. به باور من تک تک اینان چنین نمی‌اندیشیدند.

اما حالا هم اکنون خودِ ما چطور؟ آیا خود ما نیز خود را مرکز دنیا و کار و پیشه و ماموریت خویش را مهمترین کار و پیشه و ماموریت نمی‌بینیم؟ آیا ما به این باور داریم که روزی از دنیا رخت خواهیم بست و از دوران ما 500 سال بلکه شاید 1000 سال یا اصلا شاید به اندازه فاصله ما و تمدن مصری، 7000 سال خواهد گذشت و مردمان خواهند آمد و خواهند رفت و آنها نیز به سان ما درگیر جنگ و صلح و بیماری و گرفتاری و لذت و شادکامی و عشق و چه می‌دانم، همه این چیزهایی که ما گرفتارش هستیم، خواهند شد.

ما فکر می‌کنیم که در زمانه‌ای می‌اندیشیم که بسیار پر آشوب است و شاید آن را پر آشوب‌ترین دوران زمین نیز می‌دانیم؛ جالب‌تر آن که مردمان خاورمیانه یا اصلا شاید مردمان همه جاهای دنیا همگی همیشه چنین حسی داشتند. چه آنانکه فتنه‌های جمل و صفین و نهروان در زمان علی (ع) دیدند؛ چه آنانکه بعدها فتنه معاویه را تجربه کردند؛ چه آنانکه با فتنه بنی عباس و رفتن بنی امیه درگیر بودند؛ چه آنها که با فتنه‌های دراز و پر پیچ و خم دوره عباسی از تخریب مسجدالحرام به دست قرامطه گرفته تا فتنه ورود ترکان به حکومت عربی عباسی درگیر بودند؛ چه آنان که بعدها با فتنه مغول دست و پنجه نرم کردند؛ و چه آنانکه بعدها در جنگ صلیبی شرکت جستند؛ همگی و همگی دوران خود را پر آشوب ترین و پر دردسر ترین دوران روی زمین و شاید نیز آن را آخرالزمان می‌پنداشتند.

دنیا در حال گذشتن است. می‌آید و می‌رود. در این بازی به کسی هم رحم نمی‌کند. چه ما خود را در مرکز دنیا و حرفه و پیشه خود را مهمترین کار دنیا و دوره خود را پرآشوب‌ترین دوره روی زمین بدانیم چه ندانیم، دنیا با بی‌رحمی تمام در حال گذشتن است. پس روح زندگی را بیاییم فراموش نکنیم و به پانصد سال دیگر فکر کنیم؛ آن وقتی که شاید ما و دوره ما به 30-40 صفحه از کتابِ تاریخِ تمدنِ ویلدورانتی تبدیل شده باشد که در آن روزگار، ویلدورانتِ دیگری آن را خواهد نگاشت.

مرا بسوزانید
و خاکسترم را
بر آبهای رهای دریا برافشانید
نه در برکه، نه در رود
که خسته شدم از کرانه‌های سنگواره
و از مرزهای مسدود

بسیاری از واژه‌های فارسی که واژگان مستقلی به حساب می‌آیند، در واقع از واژه‌های دیگری تشکیل شده‌اند و از آن جا که ما معمولا به این واژه‌های تازه خو گرفته‌ایم، چگونگی ساخت آنها را فراموش کرده و به واژه‌های نخستین چندان توجهی نمی‌کنیم. برای نمونه واژه بیمار که در نگاه اول، برای ما یک واژه مستقل به حساب می‌آید از واژه بیم (هراس) و واژه آر (واژه نسبت) تشکیل یافته و بیمار در واقع یعنی کسی که به بیمناکی و هراسناکی منتسب است. توجه به چنین واژه‌هایی و چگونگی ساخت آنها از آن رو می‌تواند سودمند باشد که با الگو گرفتن از آنها می‌توانیم واژه‌های تازه‌ای بسازیم که با ساختهای واژگان فارسی هماهنگ بوده و در چارچوب آنها بگنجد و نیز به مشکل دراز بودن برخی از واژه‌های فرهنگستان زبان و ادب فارسی گرفتار نیاییم.

از آن جایی که این ساختها به نظرم جالب می‌آیند، بر آن شدم تا فهرستی از آنها را در چند نوشته دنباله‌دار گرد آورم. برای یافتن معانی واژه‌های نسختین در این گردآوری از دهخدا کمک گرفته‌ام:

بیمار: بیم آر، ساخته شده از بیم و آر (کلمه نسبت) یعنی منسوب به بیم و کسی که بیمار است منسوب به بیم است زیرا ناتوانی و مرگ او را بیمناک کرده است.
همسایه: ساخته شده از هم و سایه به معنای دو خانه ای که با یکدیگر، سایهِ یکسان دارند و هم سایه هستند.
میزبان: ساخته شده از میز و بان. میز به معنای لوازم مهمانی و بان به معنای دارنده یعنی کسی که دارنده وسایل مهمانی است.
مهمان: ساخته شده از واژه مِه احتمالا به معنای سرور، بالا و برتر و واژه مان به معنای خانه یعنی کسی که سرور و برترین افراد خانه است یا کسی که در خانه بالا و برتر نهاده می‌شود یا کسی که در خانه از آن رو که به او اکرام می‌شود، بالاتر و بزرگتر است.
ریسمان: ساخته شده از ریس، بن ریسیدن و مان که افزون بر معنای خانه (که در مهمان گفته شده)، برای نسبت نیز به کار می‌رود. ریسمان یعنی چیزی که ریسیده شده یا منسوب به ریسیدن است.