سال گذشته، به مناسبت سال پیامبر، نوشتار «محمد» دانش‌نامه بریتانیکارا به فارسی برگردان کردم. بریتانیکا به گونه‌ای دانشنامه ملی آمریکا بوده و گذشته درازی نیز دارد. نخستین ویرایش از این دانشنامه به سال ۱۷۶۸ میلادی چاپ شده است و تا کنون ۱۵ نسخه از آن نمایش داده شده است. بریتانیکا یک دانشنامه عمومی است و در بین دانشنامه‌های عمومی در آمریکای شمالی بسیار شناخته شده می‌باشد و نسخه چاپی و دیجیتالی بریتانیکا، در همه دبیرستانها و دانشگاهها در دسترس دانش آموزان است.
نوشتار «محمد» به دست سید حسین نصر (وبگاه رسمی) نوشته شده است. وی به سبب نگاه سنتی خویش شناخته شده است و این نگاه سنتی را نیز می‌توان در جای جای نوشتار مشاهده کرد. نوشتار «محمد» از نگاه دانشنامه‌نویسی بسیار منسجم بوده و دسته‌بندی بسیار مناسبی در آن به نمایش گذاشته شده است. رویهمرفته باید گفت که سید حسین نصر در ده هزار واژه به بهترین ساخت ممکن، به شناسایی پیامبر پرداخته است و همان سان که به بی‌سویگی (بی‌طرفی) پایبند بوده، منش زیبایی از پیامبر را نیز به نمایش می‌گذارد. سید حسین نصر، در این نوشتار زندگینامه کوتاه و با این حال کاملی از پیامبر به نمایش گذارده است. دوران مکه و مدینه پیامبر جداگانه بررسی شده است و در دوران مدینه در بخشی با نام «پیکارهای نخستین» نمایی از همه جنگهای پیامبر به دست داده است.

پس از گفتگو درباره زندگی پیامبر، مسایل جانبی چون وابستگی پیامبر و قرآن به همدیگر، جایگاه سنت و حدیث پیامبر در زندگی مسلمانان، منش اخلاقی و معنوی حضرت محمد و جایگاه آن در زندگی روزمره مسلمانان، جایگاه حضرت محمد در فقه و الهیات اسلامی، جایگاه حضرت محمد در تصوف و بررسی جایگاه ایشان در سامانه سلسله‌بندی‌های صوفیان، جایگاه حضرت محمد در هنر و ادبیات اسلامی، جایگاه حضرت محمد در پرهیزگاری اسلامی و زندگی روزانه پرهیزگاران مسلمان و سرانجام تصویر حضرت محمد در غرب پرداخته است.

در این نوشتار در گفتن پاره‌ای از رخدادهای تاریخی، اشتباهاتی انجام شده است. برای نمونه گزارش نویسنده از داستان آشنایی پیامبر با مردم مدینه در عقبه اولی و عقبه دوم و چگونگی این آشنایی دارای کاستی‌هایی بوده و گاهی به شکل نادرست گزارش شده است؛ و یا داستان هجرت پیامبر از مدینه به مکه و چگونگی انجام این هجرت، با گزارشهای تاریخی موجود همخوانی ندارد. در برگردان این نوشتار، این موارد به صورت پانوشت گفته شده است و با پست الکترونیک نیز این موارد را به آقای نصر گزارش کردم.

به باور من خواندن این نوشتار حتی برای مسلمانان نیز گیرا بوده و آنها نیز از خواندن آن چیزهای تازه‌ای فرا خواهند گرفت؛ به ویژه که نصر با یک رویکرد و نگاه پدیدارشناسانه به حضرت محمد نگریسته است. در دوران نوزایی و پس از آن، بررسی سکولاریستی تاریخ که مبتنی بر درک پوزیتیویستی از رخدادهای تاریخی است، یکی از روشهای رایج پژوهش درباره اسلام و تاریخ اسلامی در غرب است. در برابر این رویکرد، نگاه پدیدارشناسانه (phenomenology) تلاش می‌کند که به اسلام به مانند یک پدیده نگریسته و مسلمانان را نیز در پیوند تنگاتنگ با آن بررسی نماید. در نگاه پدیدارشناسانه، اسلام و تاریخ با یک رویکرد انتزاعی بررسی نمی‌شود؛ بلکه تلاش می‌شود تا اسلام در یک بستر زمانی و مکانی گسترده و با نگاهی جهان‌شمول‌تر بررسی گردد. اگر تا به حال پیامبر در یک بستر تاریخی ویژه گذارده شده و بررسی می‌گردید، در نگاه پدیدارشناسانه، پیامبر در یک گستره بزرگتر و در نگاه مسلمانان در سراسر تاریخ اسلام، بررسی می‌شود. در این رویکرد دیگر پیامبر یک شخصیت تاریخی انتزاعی نیست که در دوره خاصی می‌زیسته و کارهایی را انجام داده است، بلکه او یک زنجیره به هم پیوسته از انگاشته‌ها، باورها و فرهنگهایی است که هم اکنون در دیدگاه مسلمانان نسبت به وی وجود دارد. از کتابهایی که در دوره اخیر، با این رویکرد نوشته شده‌اند، می‌توان به کتاب «تبیین آیات خداوند: نگاهی پدیدارشناسانه به اسلام» (Deciphering the signs of God: A Phenomenological Approach to Islam) نوشته آنه ماری شیمل و برگردان عبدالرحیم گواهی اشاره کرد.

به هر روی به زودی در بخش «نوشتارهای» پایگاه، می‌توانید متن کامل این نوشتار را بخوانید. خبرگزاری ایکنا نیز درباره این نوشتار خبری چاپ کرده است که در اینجا خواندنی است.

هفته پیش در دانشگاه کنفرانسی درباره فتح اندلس برگزار گردید. فتح اندلس در دوره ولید بن عبدالملک یا ولید اول، خلیفه اموی صورت گرفت. ویژگیهای فتح اندلس به گونه‌ای است که آن را از سایر فتوحات اسلامی جدا می‌کند. فتح اندلس نخستین فتحی است که دست کم در آغاز سراسر به دست غیر عرب (بربرها) انجام گرفت؛ تا جایی که فرمانده عملیات فتح، طارق بن زیاد نیز از تیره‌های بربر بود. فتح روم شرقی، از آرزوهای دیرین مسلمانان بود و حتی در دوره پیامبر نیز تلاشهایی در این زمینه (تلاش برای فتح سرزمینهای زیر فرمان امپراطوری روم شرقی) انجام گرفت و پس از آن معاویه اولین خلیفه اموی نیز تلاشهای جدی در این زمینه انجام داد؛ تا جایی که شاید بتوان گفت که بنیان نهادن ناوگان دریایی که در زمان معاویه انجام گردید، در همین راستا قرار داشت. اسپانیا نخستین سرزمینی از اروپا بود که مسلمانان فتح کردند و این امید برای آنان به دست آمد که روم شرقی را از غرب فتح کنند. همچنین اسپانیا نزدیک به ۸۰۰ سال در دست مسلمانان قرار داشت و اگر فتوحات عثمانی در اروپا را نیز به شمار آوریم در بین فتوحات اسلامی، درازترین سرزمینی در اروپا است که در دست مسلمانان بوده است. همچنین در این فتح یهودیان جایگاه مهمی داشتند و نداشتن آزادی مذهبی در حکومت اسپانیا در هواخواهی ایشان از مسلمانان کارساز بود.

در این کنفرانس بیشتر به مسایل جانبی فتح اندلس پرداختم؛ ولی با این حال تلاش کردم تا واقعه‌نگاری از فتح اندلس نیز به نمایش بگذارم. فایل نمایشی این کنفرانس در قالب Powerpoint به پیوست این نوشتار آمده است.

امروز، نخستین روز سال تازه میلادی است. بدین سان ۲۰۰۸ سال از زایش مردی می‌گذرد که به ما آموخت: «دشمنان خود را محبت نمایید و برای لعن کنندگان خود برکت بخواهید، و به آنانی که از شما نفرت دارند، محبت کنید و برای هر که به شما ناسزا گوید و بدی رساند دعای خیر کنید» و همو که به ما آموخت: «به شما فرمانی تازه می‌دهم که یکدیگر را محبت نمایید چنان که من شما را محبت نمودم» و همو که از زنی بدکاره (ماری ماگدالیون) زنی قدیس ساخت.

«اگر بر گونه راستت سیلی زدند، گونه چپت را نیز به سوی او بگردان» این آموزه به باور من به درستی فهمیده نشده است و بسیاری آن را به گونه‌ای پذیرش ستم و زور دانسته‌اند. باید باری در این باره سخن بگویم و مفهوم این آموزه را کامل شرح دهم؛ سخن در این باره به درازا خواهد رفت که هم اکنون زمان مناسبی نمی‌باشد. ولی خیلی کوتاه دوست دارم تا آموزه‌ای این چنین از قرآن بنویسم که همیشه راهگشای ما است. آموزه‌ای که هابیل در پاسخ به قابیل که او را تهدید به مرگ کرده بود، به ما آموخت: «لئن بسطت الي يدك لتقتلني ما انا بباسط يدي اليك لاقتلك اني اخاف الله رب العالمين - اگر دست‏ خود را به سوى من دراز كنى تا مرا بكشى من دستم را به سوى تو دراز نمى‏كنم تا تو را بكشم چرا كه من از خداوند، پروردگار جهانيان مى‏ترسم» (مائده/۲۸)

زادروز عیسی، پیامبر آشتی و سازش خجسته باد.

دیروز قیصر امین پور درگذشت. به احترام او که به باور من شاعر دردها بود:
دردهای من
جامه نیستند
تا ز تن در آورم
چامه و چکامه نیستند
تا به رشته‌ی سخن درآورم
نعره نیستند
تا ز نای جان بر آورم