سال گذشته، به مناسبت سال پیامبر، نوشتار «محمد» دانش‌نامه بریتانیکارا به فارسی برگردان کردم. بریتانیکا به گونه‌ای دانشنامه ملی آمریکا بوده و گذشته درازی نیز دارد. نخستین ویرایش از این دانشنامه به سال ۱۷۶۸ میلادی چاپ شده است و تا کنون ۱۵ نسخه از آن نمایش داده شده است. بریتانیکا یک دانشنامه عمومی است و در بین دانشنامه‌های عمومی در آمریکای شمالی بسیار شناخته شده می‌باشد و نسخه چاپی و دیجیتالی بریتانیکا، در همه دبیرستانها و دانشگاهها در دسترس دانش آموزان است.
نوشتار «محمد» به دست سید حسین نصر (وبگاه رسمی) نوشته شده است. وی به سبب نگاه سنتی خویش شناخته شده است و این نگاه سنتی را نیز می‌توان در جای جای نوشتار مشاهده کرد. نوشتار «محمد» از نگاه دانشنامه‌نویسی بسیار منسجم بوده و دسته‌بندی بسیار مناسبی در آن به نمایش گذاشته شده است. رویهمرفته باید گفت که سید حسین نصر در ده هزار واژه به بهترین ساخت ممکن، به شناسایی پیامبر پرداخته است و همان سان که به بی‌سویگی (بی‌طرفی) پایبند بوده، منش زیبایی از پیامبر را نیز به نمایش می‌گذارد. سید حسین نصر، در این نوشتار زندگینامه کوتاه و با این حال کاملی از پیامبر به نمایش گذارده است. دوران مکه و مدینه پیامبر جداگانه بررسی شده است و در دوران مدینه در بخشی با نام «پیکارهای نخستین» نمایی از همه جنگهای پیامبر به دست داده است.

پس از گفتگو درباره زندگی پیامبر، مسایل جانبی چون وابستگی پیامبر و قرآن به همدیگر، جایگاه سنت و حدیث پیامبر در زندگی مسلمانان، منش اخلاقی و معنوی حضرت محمد و جایگاه آن در زندگی روزمره مسلمانان، جایگاه حضرت محمد در فقه و الهیات اسلامی، جایگاه حضرت محمد در تصوف و بررسی جایگاه ایشان در سامانه سلسله‌بندی‌های صوفیان، جایگاه حضرت محمد در هنر و ادبیات اسلامی، جایگاه حضرت محمد در پرهیزگاری اسلامی و زندگی روزانه پرهیزگاران مسلمان و سرانجام تصویر حضرت محمد در غرب پرداخته است.

در این نوشتار در گفتن پاره‌ای از رخدادهای تاریخی، اشتباهاتی انجام شده است. برای نمونه گزارش نویسنده از داستان آشنایی پیامبر با مردم مدینه در عقبه اولی و عقبه دوم و چگونگی این آشنایی دارای کاستی‌هایی بوده و گاهی به شکل نادرست گزارش شده است؛ و یا داستان هجرت پیامبر از مدینه به مکه و چگونگی انجام این هجرت، با گزارشهای تاریخی موجود همخوانی ندارد. در برگردان این نوشتار، این موارد به صورت پانوشت گفته شده است و با پست الکترونیک نیز این موارد را به آقای نصر گزارش کردم.

به باور من خواندن این نوشتار حتی برای مسلمانان نیز گیرا بوده و آنها نیز از خواندن آن چیزهای تازه‌ای فرا خواهند گرفت؛ به ویژه که نصر با یک رویکرد و نگاه پدیدارشناسانه به حضرت محمد نگریسته است. در دوران نوزایی و پس از آن، بررسی سکولاریستی تاریخ که مبتنی بر درک پوزیتیویستی از رخدادهای تاریخی است، یکی از روشهای رایج پژوهش درباره اسلام و تاریخ اسلامی در غرب است. در برابر این رویکرد، نگاه پدیدارشناسانه (phenomenology) تلاش می‌کند که به اسلام به مانند یک پدیده نگریسته و مسلمانان را نیز در پیوند تنگاتنگ با آن بررسی نماید. در نگاه پدیدارشناسانه، اسلام و تاریخ با یک رویکرد انتزاعی بررسی نمی‌شود؛ بلکه تلاش می‌شود تا اسلام در یک بستر زمانی و مکانی گسترده و با نگاهی جهان‌شمول‌تر بررسی گردد. اگر تا به حال پیامبر در یک بستر تاریخی ویژه گذارده شده و بررسی می‌گردید، در نگاه پدیدارشناسانه، پیامبر در یک گستره بزرگتر و در نگاه مسلمانان در سراسر تاریخ اسلام، بررسی می‌شود. در این رویکرد دیگر پیامبر یک شخصیت تاریخی انتزاعی نیست که در دوره خاصی می‌زیسته و کارهایی را انجام داده است، بلکه او یک زنجیره به هم پیوسته از انگاشته‌ها، باورها و فرهنگهایی است که هم اکنون در دیدگاه مسلمانان نسبت به وی وجود دارد. از کتابهایی که در دوره اخیر، با این رویکرد نوشته شده‌اند، می‌توان به کتاب «تبیین آیات خداوند: نگاهی پدیدارشناسانه به اسلام» (Deciphering the signs of God: A Phenomenological Approach to Islam) نوشته آنه ماری شیمل و برگردان عبدالرحیم گواهی اشاره کرد.

به هر روی به زودی در بخش «نوشتارهای» پایگاه، می‌توانید متن کامل این نوشتار را بخوانید. خبرگزاری ایکنا نیز درباره این نوشتار خبری چاپ کرده است که در اینجا خواندنی است.